Wyrok KIO 3109/25 z 22 października 2025

1. oddala odwołanie; 2.kosztami postępowania obciąża wykonawcę INFRADROG sp. z o.o. z siedzibą w Chodzieży i:
2. 1.zalicza w poczet kosztów postępowania odwoławczego kwotę 10 000 zł 00 gr (słownie: dziesięć tysięcy złotych zero groszy) uiszczoną przez INFRADROG sp. z o.o. z siedzibą w Chodzieży tytułem wpisu od odwołania oraz kwotę 6 328 zł 67 gr (słownie: sześć tysięcy trzysta dwadzieścia osiem złotych sześćdziesiąt siedem groszy) uiszczoną przez Gminę Rokietnica z tytułu wynagrodzenia pełnomocnika i zwrotu kosztów noclegu oraz kosztów dojazdu na rozprawę, a także kwotę 3 400 zł 00 gr (trzy tysiące czterysta złotych zero groszy) tytułem zwrotu kosztów poniesionych przez Urząd Zamówień Publicznych na opinię biegłego, 2.2. zasądza od wykonawcy INFRADROG sp. z o.o. z siedzibą w Chodzieżyna rzecz Gminy Rokietnica kwotę 6 328 zł 67 gr (słownie: sześć tysięcy trzysta dwadzieścia osiem złotych sześćdziesiąt siedem groszy) stanowiącą koszty postępowania odwoławczego poniesione z tytułu wynagrodzenia pełnomocnika i zwrotu kosztów noclegu oraz kosztów dojazdu na rozprawę.
3. 3. zasądza od wykonawcy INFRADROG sp. z o.o. z siedzibą w Chodzieżyna rzecz Urzędu Zamówień Publicznych kwotę 3 400 zł 00 gr (trzy tysiące czterysta złotych zero groszy) tytułem zwrotu kosztów poniesionych przez Urząd Zamówień Publicznych na opinię biegłego.

Na orzeczenie - w terminie 14 dni od dnia jego doręczenia - przysługuje skarga za pośrednictwem Prezesa Krajowej Izby Odwoławczej do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Zamówień Publicznych.

Przewodniczący

……………………

Sygn. akt

KIO 3109/25

Zamawiający: Gmina Rokietnica wszczął postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego pod nazwą:

„Budowa ulic Jasnej, Przyjemnej i Miłej w Rokietnicy”, nr postępowania: ZP.271.5.2025.

Przedmiotowe zamówienie zostało ogłoszone w dniu 30 kwietnia 2025 r. w Biuletynie Zamówień Publicznych pod numerem: 2025/BZP 00212520/01 W dniu 28 lipca 2025 r. Odwołujący: INFRADROG sp. z o.o.z siedzibą w Chodzieży wniósł odwołanie do Prezesa Krajowej Izby Odwoławczej wobec następujących czynności i zaniechań Zamawiającego: -wybór jako najkorzystniejszej oferty wykonawcy: YOCAM sp. z o.o.ul. Z siedzibą w Rostworowie, zwanego dalej Przystępującym lub Yocam – naruszenie art. 239 ust 1 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1320 wraz ze zm.), zwanej dalej ustawą Pzp w zw. z art. 16 oraz 17 ust 2 ustawy Pzp, -zaniechanie odrzucenia oferty wykonawcy YOCAM w sytuacji, gdy oferta tego wykonawcy zawiera rażąco niską cenę za wykonanie zamówienia bowiem wezwany do udzielenia wyjaśnień ceny pismem z dnia 19.05.br. br. nie wykazał i nie udowodnił w złożonych w dniu 23.05.br. wyjaśnieniach (dalej jako „pierwsze wezwanie”, aby cena jaką zaoferował w postępowaniu nie była rażąco niska, -naruszenie art. 226 ust. 1 pkt 8 ustawy Pzp a także art. 224 ust. 5 i 6 ustawy Pzp, -nieuprawnione powtórzenie z naruszeniem art. 224 ust 1 ustawy Pzp w zw. z art. 16 ustawy Pzp czynności wezwania wykonawcy YOCAM do udzielenia wyjaśnień rażąco niskiej ceny oferty czynnościąz dnia 4.07.br. i uwzględnienie w ocenie oferty YOCAM nowych wyjaśnień ceny z dnia 18.07.br. (dalej jako „drugie wezwanie”),

-zaniechanie odrzucenia oferty wykonawcy YOCAMw sytuacji, gdy złożone wyjaśnienia ceny potwierdzają, że

treść oferty i przewidziany sposób wykonania zamówienia pozostają niezgodne z warunkami zamówienia - naruszenie art. 226 ust. 1 pkt 5 ustawy Pzp, z ostrożności procesowej - zaniechanie odrzucenia oferty wykonawcy YOCAM Sp. z o.o.w sytuacji, gdy oferta tego wykonawcy zawiera rażąco niską cenę za wykonanie zamówienia bowiem w złożonych w odpowiedzi na drugie wezwanie wyjaśnieniach ceny wykonawca nie wykazał, aby cena jaką zaoferował w postępowaniu nie była rażąco niska, - naruszenie art. 226 ust. 1 pkt 8 ustawy Pzp, a także art. 224 ust. 5 i 6 ustawy Pzp, co ma bezpośredni wpływ na wynik przedmiotowego postępowania.

W oparciu o przedstawione wyżej zarzuty na podstawie art. 554 ust. 1 i 3 Pzp Odwołujący wnosił o: •merytoryczne rozpatrzenie oraz uwzględnienie niniejszego Odwołania, •dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentacji Postępowania - na okoliczności wskazane niniejszym odwołaniem, a także o:

1. unieważnienie zaskarżonej odwołaniem czynności wyboru oferty najkorzystniejszej i uznania za taką oferty YOCAM, 2.powtórzenie czynności badania i oceny ofert z uwzględnieniem zarzutów podniesionych w odwołaniu a w konsekwencji odrzucenie oferty wykonawcy YOCAM, 3.dokonanie ponownego wyboru oferty najkorzystniejszej, 4.obciążenie Zamawiającego kosztami postępowania w tym kosztami zastępstwa procesowego.

Odwołujący zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 505 ust. 1 Pzp środki ochrony prawnej, przysługują wykonawcy, jeżeli ma interes w uzyskaniu danego zamówienia oraz poniósł lub może ponieść szkodę w wyniku naruszenia przez zamawiającego przepisów Pzp.

Oferta Odwołującego zgodnie z rankingiem ofert zawartym w treści zawiadomienia o rozstrzygnięciu postępowania została uplasowana na drugiej pozycji rankingu a Odwołujący zarzuca Zamawiającemu zaniechanie odrzucenia oferty wybranej YOCAM w konsekwencjiuwzględnienia odwołania to oferta Odwołującego będzie najkorzystniejsza w postępowaniu a wykonawca uzyska możliwość zawarcia umowy z Zamawiającym i realizacji zamówienia.

Ponadto cena oferty Odwołującego mieści się w kwocie jaką Zamawiający zamierza przeznaczyć na sfinansowanie zamówienia.

W konsekwencji nie budzi wątpliwości Odwołującego, że ma on interes prawny w uzyskaniu zamówienia w tym Postępowaniu doznał więc uszczerbku a tym samym Odwołujący może ponieść szkodę w postaci utraconych zysków z realizacji zamówienia na rzecz Zamawiającego.

Odwołujący w swoim odwołaniu motywował między innymi, co następuje.

„(…)1. Przedmiot zamówienia.

Przedmiotem zamówienia jest budowa ulicy Jasna, Miła i Przyjemna w miejscowości Rokietnica gm. Rokietnica.

Odcinki objęte opracowaniem mają łączną długość ok. 805 m, z czego ul. Jasna – ok. 260 m, ul. Przyjemna – ok. 250 m oraz ul. Miła – ok. 190 m. Projektowane osie ulic składają się z odcinków prostych połączonych załomami oraz łukami poziomym. Zaprojektowane ulice jednojezdniowe, dwukierunkowe o szerokości jezdni 5,00 m, o nawierzchni bitumicznej, o spadku poprzecznym jednostronnym o wartości 2%. Wzdłuż ul. Jasnej, ul. Przyjemnej oraz ul. Miłej zaprojektowano zatoki postojowe dla samochodów osobowych o szerokości 2,5 m i nawierzchni z betonowej kostki brukowej. Połączenia zatok postojowych z krawędziami jezdni zostały wyokrąglone łukami o promieniu 2,0 m. Z uwagi na fakt, że projektowane ulice znajdują się w strefie zamieszkania, ruch pieszych dozwolony jest na całej szerokości drogi, dojście do zatok jest zapewnione. Przy krawędziach ulic zaprojektowano ścieki przykrawężnikowe.

Jako obramowanie projektowanych nawierzchni przyjęto: betonowy krawężnik typu ulicznego 20x30 cm, betonowy krawężnik najazdowy 20x22 cm, betonowe obrzeże 8x30 cm oraz betonowy opornik 12x25 cm.

Nieumocnione powierzchnie pasa drogowego należy uporządkować, a następnie obhumusować na głębokość min. 10 cm.

Realizacja branży drogowej obejmuje: jezdnia bitumiczna, chodniki, zatoki postojowe, przebudowa zjazdów zwykłych, pobocza gruntowe oraz

powierzchnie humusowane, rury osłonowe.

Realizacja branży elektroenergetycznej obejmuje: zabezpieczenie linii kablowych średniego i niskiego napięcia, przestawienie słupa oświetlenia drogowego, przebudowa linii kablowych niskiego napięcia.

Realizacja branży instalacyjnej obejmuje: likwidacja istniejących przykanalików z wpustami deszczowymi, budowa kanalizacji deszczowej, budowa studni rewizyjnych, budowa przykanalików, budowa studzienek wpustowych, budowa odwodnienia liniowego, budowa wpustów jezdniowych. Zestawienie powierzchni inwestycji:

Jezdnia bitumiczna: 3200 m2 Skrzyżowanie wyniesione: 1190 m2 Chodnik: 330 m2 Zatoka postojowa: 205 m2 Zjazd: 580 m2 Pobocze gruntowe: 850 m2 Humusowanie:

1660 m2 Zamówienie nie obejmuje nasadzeń zieleni.

Szczegółowy zakres został opisany w dokumentacji projektowej.

Do obowiązku i na koszt Wykonawcy należy także: a)badania zagęszczenia gruntu, dostosowane do wymogów projektu technicznego i klasy drogi, b)opłaty składowiskowe, związane z wywozem gruntu i nadmiaru urobku, c)opłaty za czasowe składowiska urobku, d)naprawy dróg i ulic zniszczonych w czasie trwania robót przez środki transportu i maszyny budowlane zatrudnione na budowie, oraz pojazdy korzystające z objazdów, e)likwidacja skutków oddziaływania procesu budowlanego na otoczenie budowy, f)koszty wycięcia drzew i krzewów, g)organizacja i zabezpieczenie zaplecza budowy, h)odszkodowania za zniszczenie upraw i zieleni, i)obsługa geodezyjna wraz z inwentaryzacją powykonawczą, j)opracowanie i wdrożenie projektu organizacji ruchu drogowego na czas trwania robót, k)przygotowanie kompletu dokumentów, niezbędnych do zgłoszenia odbioru budowy (atesty i certyfikaty na zastosowane materiały, protokoły odbiorów i inne) Zakres rzeczowy zadania będącego przedmiotem przetargu opisany jest szczegółowo w dokumentacji projektowej, specyfikacjach technicznych wykonania i odbioru robót oraz przedmiarze robót.

Termin realizacji zamówienia wynosi 5 m-cy od podpisania umowy.

Zgodnie z Rozdziałem XV SWZ - . SPOSÓB OBLICZANIA CENY OFERTY 1.Wykonawca określa cenę realizacji zamówienia poprzez wskazanie w Formularzu ofertowym sporządzonym wg wzoru stanowiącego Załączniki nr 1 do SIWZ, ceny ofertowej brutto za realizację przedmiotu zamówienia.

1. Cena oferty jest ceną ryczałtową, 3.Cena ofertowa brutto musi zawierać wszystkie koszty niezbędne do zrealizowania zamówienia wynikające wprost z dokumentacji, specyfikacji warunków zamówienia, specyfikacji technicznej wykonania i odbioru robót budowlanych, jak również w niej nie ujęte, a bez których nie można wykonać zamówienia. Będą to między innymi następujące koszty: koszty realizacji przedmiotu umowy t.j. koszty robót przygotowawczych, porządkowych, zagospodarowania placu budowy, utrzymania zaplecza i placu budowy, organizacji zaplecza socjalnego, dozorowania placu budowy, koszty wywozu i utylizacji odpadów powstałych w wyniku realizacji robót, jak również wszelkich opłat związanych z odbiorem robót i wykonanie inwentaryzacji powykonawczej.
2. Zamawiający nie przewiduje możliwości zmian ceny ofertowej brutto, z zastrzeżeniem okoliczności podanych w projekcie umowy.

Zgodnie z SW Z -Zamawiający nie wymaga załączenia do oferty kosztorysu ofertowego. Kosztorys ofertowy sporządzany jest przez Wykonawcę pomocniczo dla potrzeb obliczenia ceny oferty oraz późniejszej prawidłowej realizacji inwestycji. Brak kosztorysu ofertowego nie będzie stanowił podstawy do odrzucenia oferty. Wykonawca,

którego oferta zostanie wybrana jako najkorzystniejsza przedłoży kosztorys ofertowy oraz harmonogram rzeczowofinansowy przed podpisaniem umowy.

1. Wartość zamówienia. Kwota jaką Zamawiający zamierza przeznaczyć na sfinansowanie zamówienia. Ceny ofert.

Zgodnie z Planem postępowań Zamawiającego (poz. 1.1.7): wartość orientacyjną zamówienia ustalono jako kwotę 4 900 000,00 PLN Przed wszczęciem postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, wartość zamówienia, zgodnie z kosztorysem inwestorskim została oszacowana na kwotę 6 553 495,09 zł brutto.

Kwota jaką Zamawiający podał przed otwarciem ofert jaką zamierzał przeznaczyć na sfinansowanie zamówienia określono jako 4 900 000,00 zł brutto.

W postępowaniu zostało złożonych łącznie 14 ofert.

1. Wezwanie do wyjaśnień RNC.

Zamawiający skierował do wszystkich wskazanych wykonawców (w tym YOCAM)tożsamej treści wezwanie do wyjaśnień rażąco niskiej ceny.

Działając na podstawie art. 224 ust. 2 ustawy z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (t. jedn.

Dz.U. 2024r.poz. 1320 ) w związku z tym, że zaoferowana cena realizacji zamówienia wydaje się rażąco niska w stosunku do przedmiotu zamówienia oraz budzi wątpliwości Zamawiającego co do możliwości wykonania przedmiotu zamówienia zgodnie z wymogami określonymi w dokumentacji zamówienia lub wynikającymi z odrębnych przepisów, Zamawiający zwraca się do Wykonawcy o udzielenie wyjaśnień, w tym złożenia dowodów w zakresie wyliczenia istotnych części składowych zaoferowanej ceny tj. kalkulacji na podstawie których oszacowano cenę oferty.

Zamawiający wskazał w treści wezwania, że poza samym wskaźnikiem procentowym uzasadniającym wezwania konieczności wyjaśnienia ceny upatrywał w następujących okolicznościach:

Zamawiający przed wyborem Wykonawcy, kierując się zasadą zapewnienia uczciwej konkurencji i równego traktowania Wykonawców, dąży do wyeliminowania problemów jakie mogą się pojawić na etapie realizacji zamówienia, w przypadku gdyby zaoferowana cena nie pokrywała wszystkich kosztów wykonania zamówienia i prowadziła do stosowania tańszych niezgodnych z wymaganiami Zamawiającego materiałów, unikania płatności dla pracowników, podwykonawców czy wyszukiwania prac, za które Wykonawca będzie oczekiwał dodatkowego wynagrodzenia.

W celu ustalenia, czy oferta zawiera rażąco niską cenę w stosunku do przedmiotu zamówienia, Zamawiający zwraca się o udzielenie wyjaśnień, w tym złożenie dowodów, dotyczących wyliczenia ceny uwzględniającej w szczególności:

1. Zgodności z przepisami dotyczącymi kosztów pracy, których wartość przyjęta do ustalenia ceny nie może być niższa od minimalnego wynagrodzenia za pracę albo minimalnej stawki godzinowej, ustalonych na podstawie przepisów ustawy z dnia 10.10.2002 r. minimalnym wynagrodzeniu za pracę.
2. Zgodności z przepisami z zakresu prawa pracy i zabezpieczenia społecznego.

Wyjaśnienia dotyczące ceny oferty poparte dowodami i konkretnymi kwotami powinny wskazywać na sposób wyliczenia ceny.

Na podstawie przedstawionych przez Wykonawcę wyjaśnień Zamawiający ustali, czy cena została skalkulowana rzetelnie i czy Wykonawca będzie w stanie zrealizować przedmiotowe zamówienie.

Zamawiający w treści wezwania wskazał, że zgodnie z treścią art. 224 ust.5 Pzp obowiązek wykazania, że oferta nie zawiera rażąco niskiej ceny spoczywa na Wykonawcy a jednocześnie Zamawiający informuje, że zgodnie z art. 224 ust. 6 Pzp Zamawiający odrzuca ofertę wykonawcy, który nie udzielił wyjaśnień lub jeżeli dokonana ocena wyjaśnień wraz ze złożonymi dowodami potwierdza, że oferta zawiera rażąco niską cenę w stosunku do przedmiotu zamówienia.

Wezwanie zawierało w ocenie Odwołującego precyzyjne wymogi dotyczące obowiązku złożenia szczegółowych wyliczeń kosztowych w odniesieniu do elementów składowych wyceny.

Wezwanie precyzowało wymagania Zamawiającego odnośnie minimalnych koniecznych do uwzględnienia w wyjaśnieniach aspektów kosztowych wyceny ofertowej.

Reasumując powyższą część wezwania: -przyczyną wezwania była zaniżona wycena całkowita ofertowa w relacji do wartości zamówienia o ponad 30%, -Zamawiający wezwał wykonawców do udzielenia wyjaśnień ceny oferty i wszystkich elementów kosztowych, -Zamawiający wymagał od wykonawców złożenia wyjaśnień dotyczących ceny oferty popartych dowodami i konkretnymi kwotami, które powinny wskazywać na sposób wyliczenia ceny,

-Zamawiający wymagał przedłożenia szczegółowych wyliczeń kosztowych, -Zamawiający wymagał przedstawienia szczegółowych wyliczeń w zakresie kosztów pracy oraz zgodności z

przepisami prawa pracy i zabezpieczenia społecznego.

Przypomnieć należy, że przyczyną wezwania była regulacja art. 224 ust 2 pkt 1 Pzp (relacja ceny całej oferty w stosunku do wartości zamówienia).

1. Wyjaśnienia ceny YOCAM – pierwsze wyjaśnienia ceny
2. Pierwsze wyjaśnienia ceny YOCAM W przypadku wykonawcy YOCAM wyjaśnienia wskazują na ogólnikowe deklaracje jak:

Wykonawca co prawda przedłożył wraz z wyjaśnieniami kosztorysy uproszczone jednak żaden dokument nie konkretyzuje kosztów zatrudnienia przyjętych przez wykonawcę.

1. Koszty pracy Zwyjaśnień ceny wynika, że przyjęto następujące koszty zatrudnienia: kalkulacja nie pokazuje żadnych wydajności oraz żadnych przyjętych do nich stawek robocizny. Tym samym jego powiązanie z treścią wyjaśnień jest niemożliwe.

Szczególnie istotnie zaniżony jest w tym kontekście koszt kierownika budowy szacowany na 15 375 zł brutto.

Zakładając tylko sam czas realizacji robót, bez procedur odbiorowych termin realizacji zadania według SW Z to 5 miesięcy to jeden miesiąc kierownika budowy to koszt 3 075 zł brutto. Przyjęta stawka jest poniżej stawki minimalnej, która to wynosi 4 666 zł brutto. Do tego należy doliczyć dojazdy kierownika i inne potrzebne narzędzia (telefon, komputer, drukarka). Zatem w tym zakresie zarówno punkt 1), jak i 2) nie zostaje spełniony. Cena zawiera założenia rażąco niskie.

Podobna manipulacja dotyczy podanych kosztów pracy – wykonawca przedstawił w ramach wyjaśnień ceny wyłącznie kosztorys uproszczony. W przypadku takiej formy prezentacji wyliczeń nie ma możliwości ustalenia kosztów pracy w cenie oferty i potwierdzenia ich za pomocą złożonych w postępowaniu wyjaśniającym dowodów.

Wykonawca twierdzi, że zrealizuje zadanie ośmioma pracownikami co stanowić ma 5600 roboczogodzin.

Według Odwołującego i wydajności oferty własnej ilość właściwa i realna roboczogodzin jest co najmniej dwukrotnie wyższa. Zatem przedstawiona przez Wykonawcę kalkulacja wartości robocizny jest całkowicie bezwartościowa, zaniżona oraz nie ma żadnej relacji w stosunku do koniecznego do poniesienia w celu wykonania zamówienia nakładu czasu pracy.

W ocenie Odwołującego mamy do czynienia z próbą dostosowania wyliczeń do zaniżonej wyceny ofertowej.

Wykonawca usiłując wykazać przed Zamawiającym uwzględnienie całkowitych kosztów robocizny pominął i nie uwzględnił w wycenie wszystkich obligatoryjnych i wynikających z obowiązujących przepisów kosztów pracodawcy, w szczególności, że poza stawką minimalnego wynagrodzenia należy w kosztach uwzględnić i wliczyć koszty urlopów wypoczynkowych czy rezerwę na zwolnienie chorobowe.

Tym samym w złożonych wyjaśnieniach wykonawca nie uwzględnił wymaganych przez Zamawiającego w pkt 2 wezwania kosztów pracy całkowicie je pomijając. Przy czym przedstawione wyliczenie potwierdza, że kalkulacja kosztów pracy pomija obowiązkowe narzuty pracodawcy.

Jak wskazuje ZZ Budowlani - minimalna stawka kalkulacyjna wynagrodzenia w budownictwie w 2025 roku wynosi:

1. Kosztorysy Yocam w treści swoich wyjaśnień w spisie załączników wymienia „kosztorysy szczegółowe”. W tym zakresie jest to albo specjalny zabieg albo też niewiedza wykonawcy, a z pewności próba przedłożenia wyjaśnień i złożenie dowodów, które co prawda po uważnej lekturze i weryfikacji, nie stanowią wartości merytorycznej, ale istnieją i można je nazwać kalkulacją.

Faktycznie przedłożone przez wykonawcę kosztorysy nie są szczegółowe, to forma uproszczona.

Przedstawia tylko i wyłącznie cenę końcową pozycji oraz jej wartość, brak jest stawki robocizny, przyjętych wydajności, cen sprzętu, materiałów.

Kompletnie nie wiadomo czy opisane w treści wyjaśnień założenia mają jakiekolwiek relacje z kosztorysem, ponieważ tych dwóch dokumentów nie można w żaden sposób połączyć. Tym samym przedłożone kosztorysy niczego nie udowadniają i Zamawiający nie otrzymuje dokumentu, który odpowiada na jego pytania. Dodatkowo jak zauważono powyżej Wykonawca stosuje mylący manewr w kluczowym dla sprawy nazewnictwie kosztorysu.

1. Zysk/kalkulacje Jak dowodzi sam wykonawca Yocam na podstawie kalkulacji w treści wezwania (nie mającej odzwierciedlenia w kosztorysie) zysk na wynosić 16%. Faktycznie byłby godziwy, ale zapewnienie to nie jest spójne ze złożonymi wyjaśnieniami.

Odnosząc się do samej kalkulacji ceny:

Kosztorys ofertowy – branża drogowa Poz. 1 roboty pomiarowe nie jest adekwatna z przedstawioną ofertą (z kosztorysu 4 274,65 zł, w ofercie 15 800,00 zł).

Poz. 19 Wykonanie podbudowy z betonu C8/10, gr. Warstwy 9 cm. Wg oferty CARO cena zabeton 200 zł/m3.

Przy 9 cm warstwy sama cena materiału to 18 zł/m2 (0,09 m x 200 zł/m3). Dodatkowo transport cena CARO (str. 7 wyjaśnień RNC) wynosi 19 zł/m3 przy najbardziej optymistycznym wariancie transportu materiału samochodu o maksymalnej ładowności 13m3. Czyli zakładając te dwa składniki koszt samego transportu i materiału zaprezentowanej pozycji wynosi 19,70 zł/m2.

Pozostaje 4,30 zł na straty materiałowe, sprzęt, robociznę, inne koszty i zysk. Cena jest rażąco niska a wykonawca nie udowodnił aby było inaczej. Jeśli zysk miałby wynosić 16% to stanowi 4,56 zł.

Poz. 20 Wykonanie podbudowy z betonu C8/10, gr. Warstwy 20 cm. Wg oferty CARO (str. 7Wyjaśnień RNC) cena za beton 200 zł/m3. Przy 20 cm warstwy sama cena materiału to 40 zł/m2 (0,20 m x 200 zł/m3). Dodatkowo transport cena CARO (str. 7 wyjaśnień RNC) wynosi 19 zł/m3 przy najbardziej optymistycznym wariancie transportu materiału samochodu o maksymalnej ładowności 13m3. Czyli zakładając te dwa składniki koszt samego transportu i materiału zaprezentowanej pozycji wynosi 43,80 zł/m2.

Pozostaje 1,2 zł na straty materiałowe, sprzęt, robociznę, inne koszty i zysk. Cena jes t rażąco nis ka a wykonawca nie wykazał, że nie jest rażąco niska. Jeśli zysk miałby wynosić 16% to stanowi 4,48 zł.

Poz. 21 Wykonanie mieszanki związanej cementem C1,5/2 gr. 15 cm: wg oferty CAROstabilizacja kosztuje 130 zł/m3. Przy 15 cm warstwy sama cena materiału to 19,5 zł/m2 (0,15 m x 130 zł/m3). Dodatkowo transport cena CARO (str. 7 wyjaśnień RNC) wynosi 19 zł/m3 przy najbardziej optymistycznym wariancie transportu materiału samochodu o maksymalnej ładowności 13m3. Czyli zakładając te dwa składniki koszt samego transportu i materiału zaprezentowanej pozycji wynosi 22,35 zł/m2.

Na przedmiotowej pozycji występuje cena rażąco niska. Nie wykazano zatem strat materiałowych, sprzętu, robocizny, innych kosztów, nie wspominając o zysku. Zatem cena jest rażąco niska a wykonawca nie udowodnił ceny i jej realności. Jeśli zysk miałby wynosić 16% to stanowi 3,52 zł.

Poz. 22 Wykonanie mieszanki związanej cementem C1,5/2 gr. 20 cm: wg oferty CAROstabilizacja kosztuje 130 zł/m3. Przy 20 cm warstwy sama cena materiału to 26 zł/m2 (0,2 m x 130 zł/m3). Dodatkowo transport cena CARO (str.

7 wyjaśnień RNC) wynosi 19 zł/m3 przy najbardziej optymistycznym wariancie transportu materiału samochodu o maksymalnej ładowności 13m3. Czyli zakładając te dwa składniki koszt samego transportu i materiału zaprezentowanej pozycji wynosi 29,80 zł/m2, co jest wyższe niż pozycja przedstawione w kosztorysie.

Na przedmiotowej pozycji występuje cena rażąco niska. Nie wykazano zatem strat materiałowych, sprzętu, robocizny, innych kosztów, nie wspominając o zysku. Zatem cena jest rażąco niska a wykonawca nie udowodnił zaoferowanej ceny. Jeśli zysk miałby wynosić 16% to stanowi 4,48 zł.

Poz. 23 Wykonanie warstwy mrozoochronnej z mieszanki związanej cementem C1,5/2 gr. 20 cm: wg oferty CARO stabilizacja kosztuje 130 zł/m3. Przy 20 cm warstwy sama cena materiału to 26 zł/m2 (0,2 m x 130 zł/m3).

Dodatkowo transport cena CARO (str. 7 wyjaśnień RNC) wynosi 19 zł/m3 przy najbardziej optymistycznym wariancie transportu materiału samochodu o maksymalnej ładowności 13m3. Czyli zakładając te dwa składniki koszt samego transportu i materiału zaprezentowanej pozycji wynosi 29,80 zł/m2, co jest wyższe niż pozycja przedstawione w kosztorysie.

Pozostaje 0,20 zł na straty materiałowe, sprzęt, robociznę, inne koszty i zysk. Wykonawca nie udowodnił tej ceny a wręcz w złożonych wyjaśnieniach udowodnił, że cena jest rażąco niska. Jeśli zysk miałby wynosić 16% to stanowi 4,80 zł.

Poz. 28 Wykonanie warstwy ścieralnej z AC 11 S gr. 4 cm:

Cena uwaga loco wytwórnia to koszt 328 zł/t. Sama mieszanka bez strat kosztuje zatem 32,8 zł/m2 (gęstość 2,5

x grubość 0,04 m x cena). Zysk według oferenta to 7,2 zł/m2. Zatem pozostaje 5 zł na ułożenie i transport. W ofercie Infradrog wartość zysku, kosztów transportu, robocizny to 26 zł/m2. Dodatkowo Infradrog dysponuje własnym zestawem bitumicznym, co w przypadku Yocam nie występuje, a ma duże znaczenie kosztowe, choćby jak dowodzi to sam Yocam w treści swoich wyjaśnień. Różnica cen jest drastyczna i ta cena jest ceną ewidentnie rażąco niską.

Ponadto zgodnie zestawienie sprzętu przewidzianego do realizacji zadania - najem układarki mas bitumicznych oraz walca mas bitumicznych jest zaniżony, rynkowa cena kształtuje się na znacznie wyższym poziomie, dziennie około 8000 zł za zestaw bitumiczny. Dodatkowo oferta nie zawiera drugiego walca, który dla wykonania warstw bitumicznych jest niezbędny i konieczny.

Uwzględniając powyższe czynniki należy wskazać, że powyższa pozycja jest rażąco zaniżona.

Poz. 29 Wykonanie warstwy wiążącej z AC16W gr. 8 cm:

Cena uwaga loco wytwórnia to koszt 308 zł/t. Sama mieszanka bez strat kosztuje zatem 58,15 zł/m2 (gęstość 2,36 x grubość 0,08 m x cena). Zysk według wykonawcy to 12,8 zł/m2. Zatem pozostaje 9,05 zł na ułożenie i transport. W ofercie Infradrog wartość zysku, kosztów transportu, robocizny to 38,1 zł/m2. Dodatkowo Infradrog dysponuje własnym zestawem bitumicznym, co w przypadku Yocam nie występuje, a ma dość duże znaczenie kosztowe, choćby jak dowodzi to sam Yocam w treści swoich wyjaśnień. Różnica cen jest drastyczna i ta cena jest ceną ewidentnie rażąco niską.

Dodatkowo w swoim załączniku cen wewnętrznych sprzętu Wykonawca wykazuje najem układarki mas bitumicznych i walca. Do układania tych warstw nie wystarczy jeden walec. Wartość tych sprzętów wynosi sumarycznie 53 500 zł. Czyli należałoby uwzględnić i wyliczyć koszty jeszcze jednego walca. Razem sprzęt wynosi zatem 71 950 zł dla poz. 28 i 29. Sam koszt materiału bez uwzględnienia strat (w kosztorysie przyjmuje się poziom 5%) to (32,8 zł/m2 x 3208 m2 + 58,15 zł/m2 x 3247 m2) wartość 294 035,45 zł. Przyjmując nawet zysk na poziomie 10% z poz. 28 i 29 wynosi on około 40 000 zł netto. Dodając materiał bez strat, sprzęt netto oraz umiarkowany zysk wychodzi razem wartość ponad 405 000 zł netto czyli przekraczająca wartość pozycji 28 i 29. Brak jest robocizny oraz kosztu transportu mieszanki. Zatem cena rażąco niska i nie spełniająca kompletnie kosztów pracy.

Z treści złożonych wyjaśnień wynika, że kosztorys podwykonawcy RAGAMA oraz Yocam wzakresie robót elektroenergetycznych jest dokładnie taki sam a tymczasem co wynika z wyjaśnień („Część prac zamierzamy powierzyć Podwykonawcy - roboty elektryczne za wartość niższą od zaproponowanej przez nas, przy stałym naszym nadzorze”) Zatem przy takim założeniu znowu występuje sytuacja rażąco niskiej ceny.

Z wyjaśnień wynika, że należy doliczyć koszty kierownika budowy, materiały pomocnicze, koszty prowadzenia działalności gospodarczej, koszty dodatkowych kosztów oraz zysk. Zapewne wykonawca będzie się tłumaczył, że roboty pomiarowe wycenił w innych pozycjach etc. Odwołujący wprost dowodzi, że nie ma to miejsca, że brak jest możliwości zagregowania tych kosztów np. w robotach elektrycznych, z resztą nie tylko tych, ale pozostałych tutaj wymienionych.

Spółka Yocam nie zawarła w swojej ofercie następujących kosztów: -koszty przygotowania produkcji, w tym wykonania harmonogramu rzeczowo-finansowego, - kosztów przygotowania i oznakowania dróg zgodnie z projektem i obowiązującymi przepisami par. 16 ust. 14 oraz opisie przedmiotu zamówienia punkt IV SWZ ppkt j) -kosztów dokumentacji fotograficznej par. 16 ust. 20 postanowień umownych, -kosztów BHP pracowników (nie wymienił w kosztach pośrednich) par. 16 ust. 9 i ustawa kodeks pracy, a także punkt 1.5.8 i 1.5.9 specyfikacji D.00-00-00. Wymagania Ogólne -kosztów ubezpieczenia par. 11 ust. 1 i 2 postanowień umowy -kosztów zabezpieczenia należytego wykonania umowy par. 15 postanowień umowy, - kosztów obsługi przez kierownik budowy zadania w okresie po zakończeniu robót aż do odbioru końcowego (par. 16 ust. 2 postanowień umowy) -kosztów przygotowania dokumentacji powykonawczej par. 16 ust. 4 postanowień umowy) -kosztów obsługi gwarancyjnej par. 19 postanowień umownych (kierownik budowy zgodnie z załącznikiem ma dostać zlecenie na 5 miesięcy, okres związany z prowadzeniem prac), - kosztów badań laboratoryjnych wymaganych specyfikacjami technicznymi wykonania i odbioru robót oraz opisanym w opisie przedmiotu zamówienia punkt IV SW Z ppkt a), Spółka wymienia co prawda na wstępie ogólnikowo zakres przyjętych kosztów, ale dalej w treści swojej odpowiedzi przy podsumowaniu brak jest uwzględnienia i przedstawienia powyższych kosztów. Nie znajdują się one w kosztorysach, bowiem jak udowodnił Odwołujący brak jest matematycznej możliwości ich uwzględnienia. Sama tylko

polisa od ryzyk to koszt kilkunastu tysięcy złotych, koszt organizacji ruchu na czas budowy wraz z projektem to koszt ponownie kilkunastu tysięcy. Wykonawca zapewne będzie tłumaczył, że wyliczył to w kosztach pośrednich, ale takich kosztów (poza wymienionymi kosztami działalności i kosztami dodatkowych kosztów) oferta nie posiada. Nie ma możliwości wliczenia tego w ceny poszczególnych robót, bowiem jak wykazał Odwołujący, koszty zbliżają się albo są wyższe niż ceny pozycji kosztorysowych, zatem nie ma możliwości wliczenia kosztów pośrednich w ceny ofertowe.

Co więcej zadanie nie będzie prawdopodobnie mogło być odebrane ponieważ brak jest w kosztach niezbędnych badań, koniecznych do zgłoszenia zakończenia robót oraz brak jest w kosztach osoby, która tą dokumentację przygotuje i będzie uczestniczyć w odbiorze (nie wspominając już o kwestii dalszej pracy gwarancyjnej).

Dlatego też mimo karkołomnych i zawiłych prób tłumaczenia, przedstawiania dowodów, kalkulacji Oferent nie odpowiedział na żadne z pytań Zamawiającego, a Odwołujący udowodnił wyłącznie i potwierdził, że zaoferowana cena jest rażąco niska.

Zgodnie z art. 224 ust. 5 ustawy Prawo zamówień publicznych obowiązek wykazania, że oferta nie zawiera rażąco niskiej ceny, spoczywa na wykonawcy. Natomiast zgodnie z art. 224 ust. 6 ustawy Pzp Zamawiający jest zobowiązany odrzucić ofertę wykonawcy, który nie udzielił wyjaśnień w wyznaczonym terminie lub jeżeli złożone wyjaśnienia wraz z dowodami nie uzasadniają podanej w ofercie ceny.

Treść wezwania jest zgodna z Pzp, konkretna i wskazująca na obowiązki dowodowe wykonawcy. Ponadto jak wynika z udostępnionej korespondencji wykonawca nie wnosił o wydłużenie terminu dla złożenia wyjaśnień – zatem nie ma zatem żadnej wątpliwości, że termin jaki został wyznaczony od udzielenia wyjaśnień cen i przedłożenia koniecznych dowodów był w zupełności wystarczający do ich przygotowania.

Ponadto wykonawca nie kwestionował treści wezwania na drodze środków ochrony prawnej, co oznacza, że dobrowolnie poddali się procedurze wyjaśniającej cenę wraz z konsekwencjami.

W sytuacji, gdy zaistnieją przesłanki do wezwania wykonawcy do złożenia wyjaśnień na podstawie art. 224 ust. 1 ustawy Pzp, wykonawca został ustawowo zobowiązany do wykazania, że jego oferta nie zawiera rażąco niskiej ceny.

Zwrócenie się przez zamawiającego do wykonawcy o złożenie wyjaśnień w przedmiocie rażąco niskiej ceny oznacza obciążenie wykonawcy ciężarem dowodu w zakresie wykazania, że zaoferowana cena nie jest rażąco niska.

Na powyższe wskazuje wprost art. 224 ust. 5 ustawy Pzp. Wyjaśnienia wykonawcy muszą być konkretne, wyczerpujące, odpowiednio umotywowane, rzeczywiście uzasadniające podaną w ofercie cenę, wykazujące, że możliwe i realne jest wykonanie zamówienia za zaproponowaną cenę. Powyższe wynika z faktu, że to wyłącznie na podstawie złożonych wyjaśnień/wyliczeń/dowodów Zamawiający dokonuje oceny czy oferta zawiera rażąco niską cenę lub koszt, czy też rażąco niskie ich istotne części składowe. Obowiązkiem wykonawcy jest, aby w odpowiedzi na wezwanie wystosowane przez zamawiającego udzielił wyjaśnień dotyczących okoliczności, które wpłynęły na wysokość zaoferowanej ceny w taki sposób, aby na ich podstawie możliwe było jednoznaczne ustalenie, że cena oferty (odpowiednio koszt, istotna część składowa) nie jest ceną rażąco niską. Efektem składanych wyjaśnień ma być stworzenie podstaw do uznania przez zamawiającego, że podejrzenie dotyczące rażąco niskiej ceny oferty nie było uzasadnione. Podkreślić trzeba, iż nie tylko nieudzielenie wyjaśnień w wyznaczonym terminie skutkować będzie koniecznością odrzucenia oferty, ale także złożenie takich wyjaśnień, które nie uzasadniają podanej w ofercie ceny (por. art. 224 ust. 6 ustawy Pzp).

Jak wskazuje orzecznictwo KIO w zakresie zaniechania złożenia wraz z wyjaśnieniami ceny dowodów:

KIO 17/23 wyrok z dnia 2023-01-17 Wyjaśnienia udzielane w trybie art. 224 ust. 1 Pzp, nie mogą ograniczać się tylko do zapewnienia, że wykonawca będzie w stanie zrealizować zamówienie za podaną w ofercie cenę z lakoniczną informacją m.in. co do kosztów. (…) złożenie wyjaśnień ogólnikowych, nieskorelowanych z wątpliwościami wskazywanymi w wezwaniu, powoduje w konsekwencji sankcję odrzucenia oferty na podstawie art. 224 ust.6 Pzp. W tym przypadku należało zgodzić się z Odwołującym, że "Biorąc pod uwagę wyjaśnienia (…) oraz lakoniczną informację o kosztach, które są zaniżone bądź nieprzewidziane przez wykonawcę oraz brak dowodów, należy uznać cenę jego oferty za rażąco niską w rozumieniu ustawy Prawo zamówień publicznych". Ponadto, co wymaga podkreślenia, wezwany wykonawca (…) nawet nie potwierdził zgodności zaoferowanej ceny (co było podkreślone w wezwaniu) z przepisami prawa dotyczącymi kosztów pracy oraz przepisami z zakresu prawa pracy i ubezpieczenia społecznego. Załączoną Listę płac (...) trudno uznać (…) za dowód wiarygodny skorelowany z tym przedmiotem zamówienia. Co do sprzętu (…) nie przedstawił żadnych dowodów na okoliczność dysponowania własnym zapleczem sprzętowym wraz ze specjalistycznym osprzętem (ładowarki, samochody). W przypadku kosztów transportu (kosztów pracy samochodów ciężarowych) w żaden sposób

nie wyjaśniono w jakiej wysokości te koszty zostały uwzględnione w cenie oferty.

Powyższy pogląd prawny został oparty o jednolitą linię orzecznictwa Krajowej Izby Odwoławczej (vide: wyroki KIO 1894/19, KIO 1362/19, KIO 1295/19) wykluczającej możliwość uznania za dowiedziony przez wykonawcę brak rażąco niskiej ceny w sytuacji przedłożenia przez niego ogólnych, niewyczerpujących i lakonicznych wyjaśnień.

Podkreślenia wymaga, że zgodnie z przyjętym orzecznictwem KIO jako brak udzielenia wyjaśnień należy rozumieć nie tylko całkowitą bierność po stronie wykonawcy (tj. brak odpowiedzi na wezwanie Zamawiającego), ale również złożenie wyjaśnień o charakterze ogólnym, nierzeczowym, niepopartym faktami, zawierające braki i nieodnoszące się do kwestii poruszonych w wezwaniu (por. np. wyrok KIO z 17.01.2018 r., KIO 23/18, z 19.04.2018 r., KIO 503/18).

Odmienne podejście do wykonawcy, który wbrew obowiązkowi nie dokłada należytej staranności w złożeniu wyjaśnień, stanowiłoby jego uprzywilejowanie, co z kolei naruszałoby zasadę równego traktowania wykonawców i uczciwej konkurencji.

Pzp nie wymaga dla skuteczności wezwania do wyjaśnień ceny aby to Zamawiający określał w wezwaniu zamknięty katalog środków dowodowych bowiem to wykonawca a nie Zamawiający ma wykazać i odtworzyć kalkulację i udowodnić, że cena oferty jest prawidłowa.

Jak wskazuje orzecznictwo, wezwanie do wyjaśnień, nawet sformułowane ogólnie, z ograniczeniem się do przywołania treści przepisu ustawy, powoduje po stronie wykonawcy obowiązek przedstawienia wyczerpujących i popartych dowodami wyjaśnień (przykładowo wyrok z dnia 20 stycznia 2021 r. KIO 3448/20 czy KIO 981/20 z dnia 15 czerwca 2020 r. Sygn. akt: KIO 899/21 wyrok z dnia 12 maja 2021 r.)

Przedmiotowe wezwanie, jako czynność Zamawiającego nie została zaskarżona środkiem ochrony prawnej, a zatem należało przyjąć, że wykonawca dobrowolnie poddał się procedurze badania istnienia rażąco niskiej ceny i miał obowiązek udowodnić, że cena jego oferty wbrew domniemaniu została ustalona poprawnie.

Stosownie do przepisu art.224 ust.5 ustawy Pzp obowiązek wykazania, że oferta nie zawiera rażąco niskiej ceny lub kosztu spoczywa na wykonawcy. Wymaga również wskazania, że w myśl przepisu art.224 ust. 6 ustawy Pzp odrzuceniu, jako oferta z rażąco niską ceną lub kosztem, podlega oferta wykonawcy, który nie udzielił wyjaśnień w wyznaczonym terminie, lub jeżeli złożone wyjaśnienia wraz z dowodami nie uzasadniają podanej w ofercie ceny lub kosztu.

Zgodzić się w tym zakresie należy ze stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Okręgowy w Warszawie w uzasadnieniu wyroku z dnia 31 sierpnia 2021 r. sygn. akt XXIII Zs 71/21, zgodnie z którym:

Wykonawca wezwany do złożenia wyjaśnień w zakresie rażąco niskiej ceny zobowiązany jest wskazać co spowodowało obniżenie ceny, jak również podać jakie czynniki faktycznie wpłynęły na jej obniżenie. Udzielone wyjaśnienia mają bowiem potwierdzić, iż złożona oferta jest rzetelnie przygotowana, a cena prawidłowo oszacowana.

Tymczasem odwołujący udzielił ogólnikowych wyjaśnień, nie przedstawiając przy tym żadnych dowodów na potwierdzenie podniesionych w wyjaśnieniu argumentów. Niedostateczne wyjaśnienia stanowią podstawę odrzucenia oferty, gdyż same wyjaśnienia, a tym bardziej zawierające niekonkretne i ogólnikowe stwierdzenia można uznać za niezłożone, ponieważ to na wykonawcy spoczywa obowiązek złożenia wyczerpujących wyjaśnień (wyr. KIO z dnia 4 czerwca 2013 r., o sygn. akt 1187/13). Wskazówką dla wykonawcy składającego wyjaśnienia winien być przepis art. 90 ust. 3 dPzp, obecnie art. 224 ust. 6 nPzp, w którym jest mowa nie tylko o złożonych wyjaśnieniach, ale również o dowodach na ich potwierdzenie. Oczywistym jest zatem, że przedstawione wyjaśnienia winny być nie tylko konkretne i przekonywujące, ale również poparte stosownymi dowodami czego w niniejszej sprawie zdaniem Sądu Okręgowego trudno jest się dopatrywać, zresztą skarżący te okoliczność przyznaje wprost.

Potwierdza powyższe jednolite orzecznictwo Izby, w tym przykładowo wyrok z dnia 16.03.2021 r., sygn. akt KIO 600/21:

W odpowiedzi na takie wezwanie wykonawca zobowiązany jest zatem wyjaśnić w sposób szczegółowy i konkretny, że zaoferowana cena gwarantuje należytą realizację całego zamówienia, uwzględnia wszelkie niezbędne do tego elementy, jak również wykazać dlaczego był w stanie zaoferować cenę na takim, a nie innym poziomie, czyli poziomie odbiegającym od wartości zamówienia lub cen innych złożonych w postępowaniu ofert. Przy czym podkreślić trzeba, że nie jest wystarczające samo powołanie się na istnienie tego rodzaju okoliczności, lecz konieczne jest wykazanie w sposób mierzalny, jak wpływają one na obniżenie kosztów realizacji zamówienia, jakie mają przełożenie na poszczególne elementy składowe ceny. Tak złożone wyjaśnienia wykonawca zobowiązany jest poprzeć stosownymi

dowodami potwierdzającymi wskazywane w wyjaśnieniach informacje. Jest to szczególnie istotne w sytuacji, gdy wykonawca powołuje się na istnienie po jego stronie pewnych szczególnie korzystnych warunków czy posiadanie pewnych szczególnych rozwiązań, które wpłynęły na sposób ukształtowania ceny. Nie dysponując dowodami Zamawiający nie jest w stanie dokonać oceny czy okoliczności powodujące obniżenie ceny, na które powołuje się wykonawca, faktycznie zachodzą.

Wobec niezłożenia kompletnych i adekwatnych dowodów dla wykazania realności wyceny o czym szczegółowo poniżej - zdaniem wykonawcy - Zamawiający nie mógł dokonać oceny zaoferowanej ceny i zawartych w niej kosztów w sposób wszechstronny, z należytą starannością, zgodnie z treścią przepisu art. 224 ust.6 ustawy Pzp, co skutkuje również koniecznością przyjęcia, że wykonawca nie udowodnił, że zaoferowana cena nie jest rażąco niska.

W ocenie Odwołującego już w odpowiedzi na pierwsze wezwanie obowiązkiem YOCAM było wykazać i udowodnić, że zaoferowana cena nie jest rażąco niska zgodnie z rozkładem ciężaru dowodu spoczywającym na wezwanym.

Niedopuszczalność ponowienia wezwania do wyjaśnień ceny. Podstawa odrzucenia oferty YOCAM w oparciu o pierwsze wezwanie.

W świetle powyższego nie ulega wątpliwości, że pierwsze wezwanie Zamawiającego jednoznacznie wskazywało na wymóg złożenia przez wykonawcę: -wyjaśnień ceny, -wyliczeń ceny, -dowodów na wykazanie, że cena jaką zaoferował nie jest rażąco niska.

A zatem wezwanie było skonkretyzowane, obligowało złożenia wyjaśnień oraz wyliczeń a także dowodów w celu obalenia domniemania rażąco niskiej ceny ofert.

Zamawiający wyraźnie wskazał zatem, że Wykonawca musi dostarczyć wystarczający materiał do sformułowania przez Zamawiającego oceny zaoferowanej w ofercie kwoty, za którą Wykonawca ma zamiar wykonać przedmiot zamówienia dlatego wymagał przesłania wszelkich informacji oraz dowodów, które wykonawca uzna za istotne, na temat sposobu obliczenia ceny zamówienia.

Zamawiający jednoznacznie wymagał od wykonawcy, aby wykonawca przedstawił w odpowiedzi na wezwanie stosowne wyliczenia jak i dowody, jak również weryfikacja wyjaśnień miał być dokonana m.in. pod kątem wiarygodności w zakresie możliwości wykonania z należytą starannością całego przedmiotu zamówienia zgodnie z warunkami określonymi w SWZ Wykluczone jest w ocenie Odwołującego, aby uznać, że w tej sytuacji dopuszczalne było formułowanie do YOCAM drugiego wezwania do wyjaśnień kluczowych elementów cenyskoro już złożone pierwotnie (co potwierdza wprost treść drugiego wezwania Zamawiającego) nie potwierdzały realności wyceny.

Odwołujący wnosi zatem o pominięcie kolejnego wezwania Zamawiającego i wyjaśnień ceny YOCAM wobec wyczerpania trybu wyjaśnienia.

Orzecznictwo KIO stoi na przeszkodzie powtarzaniu procedur wezwania do wyjaśnień ceny, wskazując:

KIO 431/19, - wyrok z dnia 26 marca 2019 r.

Ponowienie wezwania nie może stanowić ratowania oferty, wówczas gdy wykonawca składa wyjaśnienia zbyt ogólne, niekonkretne, nierzeczowe, niepoparte faktami, wykonawca ma bowiem obowiązek dołożyć wszelkich starań, aby na pierwsze wezwanie zamawiającego rzetelnie wyjaśnić okoliczności, które uzasadniają wysokość ceny jego oferty.

Zamawiający nie może wzywać jednak wykonawcy kilkakrotnie do uszczegółowienia i skonkretyzowania ogólnikowych twierdzeń podanych wcześniej, prowadziłoby to bowiem do naruszenia zasady uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców, poprzez sugerowanie wykonawcy, jakie wyjaśnienia powinien ostatecznie złożyć.

W orzecznictwie Krajowej Izby Odwoławczej, jak i w orzecznictwie sądów powszechnych, ugruntowany jest pogląd, iż sytuacja prawna wykonawcy, który złożył wyjaśnienia ogólne, nie poparte dowodami, nie pozwalające na ustalenie czy cena została skalkulowana prawidłowo, jest w zasadzie analogiczna do sytuacji wykonawcy, który zaniechał złożenia jakichkolwiek wyjaśnień (por. m.in. wyrok KIO z dnia 19 maja 2016 r., sygn. akt KIO 722/16, wyrok KIO z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt KIO 730/10, wyrok Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 12 sierpnia 2005 r. sygn.

VI Ca 464/05, wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 4 czerwca 2008 r., sygn. X Ga 127/08). Ponadto konieczność uznania, iż cena ofertowa jest ceną rażąco niską ma miejsce także w przypadku braku przedstawienia przez wykonawcę takich wyjaśnień, które wykażą, że oferowana przezeń cena rażąco niska nie jest (por. m.in. wyrok Sądu Okręgowego w

Warszawie z dnia 30 lipca 2014 r., sygn. akt XXIII Ga 1293/14).

Jak wskazuje jednolite orzecznictwo Izby:

Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dnia 16 marca 2021 r. sygn. akt: KIO 293/2021: „ponowne wezwanie powinno być wystosowane w sytuacji, gdy zakres wyjaśnień i dowodów złożonych przez wykonawcę na pierwsze wezwanie odpowiadał temu wezwaniu, a mimo to zrodziły one po stronie zamawiającego dalsze wątpliwości, które wymagają dodatkowego wyjaśnienia, doszczegółowienia, ewentualnie udowodnienia. Nie budzi także zastrzeżeń dopuszczalność kontynuowania procedury wyjaśniającej w sytuacji, gdy pierwotne wezwanie zamawiającego było zbyt ogólne i nieprecyzyjne, wykonawca nie powinien bowiem ponosić negatywnych konsekwencji takiego wezwania. Zgodzić się trzeba również z tym, że kolejne wezwanie nie może prowadzić do bezpodstawnego stworzenia kolejnej szansy dla wykonawcy, który złożył wyjaśnienia o wysokim poziomie ogólności, nie przedstawiając przy tym żadnych dowodów potwierdzających kalkulację ceny oferty, a także prowadzić do naruszenia zasady uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców”.

Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dnia 31 stycznia 2022 r. sygn. akt: KIO 125/22: „zamawiający może ponownie wezwać wykonawcę do wyjaśnień w sprawie rażąco niskiej ceny, ale jedynie wtedy, kiedy wykonawca już za pierwszym razem udzielił konkretnych, spójnych, popartych dowodami wyjaśnień, które tylko w niektórych kwestiach wymagają doprecyzowania czy uzupełnienia. Natomiast nie można ponownie wzywać o wyjaśnienia wykonawcy, który wprawdzie w terminie udzielił zamawiającemu odpowiedzi, ale którego pierwotne wyjaśnienia z uwagi na ich ogólnikowość i lakoniczność w żaden sposób nie tłumaczą, skąd wynika taka, a nie inna cena oferty”.

Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dnia 19 maja 2016 r. sygn. akt: KIO 722/16: „Sytuacja prawna wykonawcy, który złożył wyjaśnienia ogólne, nieadekwatne do wezwania zamawiającego, nie pozwalające na ustalenie, że cena oferty została obliczona prawidłowo, jest taka sama jak sytuacja prawna wykonawcy, który wyjaśnień nie złożył w ogóle. W obu przypadkach oferta podlega odrzuceniu”.

Wyrok KIO z dnia 18 stycznia 2022 r. sygn. akt KIO 3750/21 Efektem składanych wyjaśnień ma być stworzenie podstaw do uznania przez zamawiającego, że podejrzenie dotyczące rażąco niskiej ceny oferty nie było uzasadnione. Podkreślić trzeba, iż nie tylko nieudzielenie wyjaśnień w wyznaczonym terminie skutkować będzie koniecznością odrzucenia oferty, ale także złożenie takich wyjaśnień, które nie uzasadniają podanej w ofercie ceny. (…) Odnośnie zarzutu i argumentacji Odwołującego związanej z zaniechaniem przez Zamawiającego wezwania go do dodatkowych wyjaśnień zaoferowanej ceny, wskazać należy, że tylko pierwotne złożenie wyjaśnień konkretnych, rzetelnych, odpowiadających na treść wezwania zamawiającego, a nadto popartych dowodami, umożliwia Zamawiającemu zwrócenie się do wykonawcy o przedstawienie uzupełniających wyjaśnień. Jeśli rzetelne pierwotne wyjaśnienia ceny w jakimś aspekcie wymagają przedstawienia przez wykonawcę dodatkowych informacji, wówczas Zamawiający może zwrócić się o doprecyzowanie poprzednio złożonych wyjaśnień. Wykonawca składając wyjaśnienia zaoferowanej ceny nie może zakładać, iż Zamawiający wystosuje wobec niego kolejne wezwanie, lecz winien dążyć do złożenia wyjaśnień pełnych i popartych dowodami. Jak już wskazano powyżej, za wyjaśnienia uzasadniające ponowne wezwanie do wyjaśnienia zaoferowanych cen nie mogą być uznane wyjaśnienia nierzetelne, a za takie Izba uznała przedstawione przez Odwołującego wyjaśnienia dotyczące wyliczenia cen poszczególnych pozycji.

Odwołujący w złożonych wyjaśnieniach nie przedstawił danych umożliwiających Zamawiającemu zweryfikowanie poprawności wyliczeń cen poszczególnych pozycji.”

Wyrok KIO z dnia 30 września 2021 r. sygn. akt KIO 2644/21 W świetle tych zasad zamawiający może ponownie wezwać wykonawcę do wyjaśnień w sprawie rażąco niskiej ceny, ale jedynie wtedy, kiedy wykonawca już za pierwszym razem udzielił konkretnych, spójnych wyjaśnień, które tylko w niektórych kwestiach wymagają doprecyzowania czy uzupełnienia. Natomiast nie można ponownie wzywać o wyjaśnienia wykonawcy, który wprawdzie udzielił zamawiającemu odpowiedzi, ale którego pierwotne wyjaśnienia z uwagi na ich ogólnikowość, lakoniczność lub wzajemną sprzeczność, w żaden sposób nie tłumaczą, skąd wynika taka a nie inna cena oferty W wyroku KIO z 19.06.2024 r. (sygn. akt KIO 1817/24) Izba stwierdziła, że:

Powtórzenie wezwania musi wynikać więc z obiektywnych okoliczności uzasadniających uszczegółowienie pierwszych wyjaśnień, a ponawianie wezwania nie może następować w sytuacji, gdy wyjaśnienia są niekompletne, lakoniczne, czy nie zawierają odpowiedzi na wszystkie pytania zamawiającego. Tak jak podkreśla się w orzecznictwie KIO od podmiotów biorących udział w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego wymaga się dochowania

zasad podwyższonej staranności, którą określa się - zgodnie z art. 355 ustawy z 23.04.1964 r. Kodeks cywilny - dalej k.c. - przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności i dlatego każdy zamawiający ma prawo oczekiwać, aby wyjaśnienia były precyzyjne i jednoznaczne.

W wyroku z 29.06.2020 r., sygn. akt KIO 792/20, Krajowa Izba Odwoławcza wskazała, że"zamawiający mają prawo ponowić wezwanie do wyjaśnień w trybie art. 90 ust. 1 lub 1a s.p.z.p., ale mają też obowiązek mieć na uwadze treść art. 7 ust. 1 s.p.z.p., który przewiduje podstawowe zasady udzielania zamówień, tj. zachowanie przejrzystości, uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców. W zależności od konkretnych okoliczności faktycznych ponowne wezwanie może wynikać przede wszystkim z braku szczegółowego sformułowania pierwotnego wezwania, czego konsekwencją są również nie dość szczegółowe wyjaśnienia wykonawcy, jak też może dotyczyć sytuacji, kiedy wykonawca już za pierwszym razem udzielił konkretnych, spójnych wyjaśnień, które jedynie w niektórych kwestiach wymagają doprecyzowania czy uzupełnienia. W niniejszej sprawie żadna z ww. sytuacji nie zachodzi. Jak wskazano wyżej, w zakresie żądania kalkulacji ceny za zadanie I, wezwanie zamawiającego było jednoznaczne, natomiast przystępujący żadnej kalkulacji nie przedstawił. Tym samym, ponowienie prośby o jej złożenie, stanowiłoby naruszenie art. 7 ust. 1 s.p.z.p. poprzez nieuzasadnione w tym wypadku "danie wykonawcy drugiej szansy".

Mając na względzie fakt, iż to na wezwanym ciążył ciężar dowodu, oczekiwanie by to Zamawiający wskazał wszystkie niespójności w przedstawionych wyjaśnieniach, w tym powtórnie wskazał, jakie elementy powinny zostać wzięte pod uwagę przy kalkulacji ceny byłoby w istocie zaprzeczeniem ww. zasadzie. Powyższe potwierdza wyrok KIO z dnia 31 października 2023 r., KIO 3005/23:"Jeżeli po uzyskaniu takich wyjaśnień zamawiający uzna, że jakaś kwestia w dalszym ciągu wymaga doprecyzowania lub uzupełnienia, powinien wezwać wykonawcę do sprecyzowania lub uzupełnienia tej właśnie kwestii. Jeżeli natomiast wyjaśnienia są ogólne, niespójne, nie dające obrazu, skąd wzięła się taka a nie inna cena oferty i nie są poparte dowodami, zamawiający nie ma podstaw do kierowania do wykonawcy kolejnego wezwania do złożenia wyjaśnień i dawania w ten sposób temu wykonawcy "drugiej szansy"."

Wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z dnia 7 marca 2024 r. KIO 533/24 Zamawiający wzywając 13 lutego 2024 r. obu wykonawców do ponownych wyjaśnień cen ofert dał im drugą szansę na wykazania realnego charakteru tych cen, co w świetle ugruntowanego orzecznictwa jest niedozwolone i stanowi przejaw naruszenia zasady równego traktowania wykonawców w postępowaniu. Powyższe naruszało również zasadę przejrzystości postępowania, zgodnie z którą postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego musi zawierać jasne reguły, umożliwiające weryfikację prawidłowości ich stosowania oraz wcześniej ustalone kryteria, na podstawie których Zamawiający podejmuje czynności. W niniejszym postępowaniu Zamawiający arbitralnie uznając, że wartość szacunkowa zamówienia została źle ustalona, dał szansę wykonawcom prawomocnie odrzuconym do poprawienia wyjaśnień wcześniej uznanych za niewystarczające do wyjaśnienia rażąco niskiej ceny.

Jak wynika z dokumentacji wezwanie jakie skierował Zamawiający do wykonawcy nie było wezwaniem do złożenia wyjaśnień do już pierwotnie złożonych a nie obalających domniemania rażąco niskiej ceny. Skierowanie ponownego wezwania do RNC stanowiło naruszenie art. 224 ust 1 Pzp w zw z art 16 Pzp.

W konsekwencji wobec braku podstaw tak prawnych jak i faktycznych do ponowienia wezwania do wyjaśnień ceny i złożenia dowodów/wyliczeń kosztów – ocenie w toku postępowania przez Zamawiającego jak również przed Izbą w toku postępowania odwoławczego mogą podlegać wyłącznie złożone w odpowiedzi na pierwsze wezwanie wyjaśnienia ceny wykonawcy YOCAM.

Wyjaśnienia złożone w odpowiedzi na drugie wezwanie jak również nowe dowody nie mogą być uznane za wyjaśnienia RNC i konieczne jest ich pominięcie w ocenie.

Pierwsze odwołanie Odwołującego. Unieważnienie czynności wyboru.

Wobec pierwotnej czynności wyboru oferty najkorzystniejszej z dnia 4.06.br. Odwołujący wniósł odwołanie do Prezesa Izby. Poza zarzutami i żądaniami dotyczącymi oferty YOCAM – Odwołujący wnosił o odrzucenie trzech oferty pozostałych wykonawców z powodu rażąco niskiej ceny ofert i niewykazania, że cena nie ma znamion rażąco niskiej.

Zamawiający po wniesieniu odwołania w dniu 25.06.br. dokonał unieważnienia zaskarżonej odwołaniem czynności wyboru oferty najkorzystniejszej wobec czego Izba postanowieniem KIO 2338/25 umorzyła postępowanie odwoławcze w trybie art. 568 pkt 2 Pzp.

Drugie wezwanie wykonawcy YOCAM do wyjaśnień ceny Odwołujący co wskazano powyżej kwestionuje dopuszczalność powtórzenia wezwania przez Zamawiającego do wyjaśnień ceny YOCAM – w konsekwencji uznaje za bezskuteczne również złożone w tym trybie wyjaśnienia ceny.

Odnosząc się jednak z ostrożności procesowej do drugich wyjaśnień ceny Odwołujący wskazuje, że także i one nie

potwierdzają, że cena nie jest rażąco niska.

Jak wynika z udostępnionej przez Zamawiającego korespondencji – w dniu 4.07.br. skierował do YOCAM kolejne wezwanie w trybie art. 224 ust 1 Pzp do wyjaśnień oraz złożenia dowodów, które mają na celu doprecyzowanie pierwotnych wyjaśnień.

Zamawiający wezwał YOCAM do wyjaśnień 13 zagadnień.

Treść wezwania oraz wyjaśnienia stanowią odpowiednio Załącznik nr 1 i 2 do odwołania.

Stanowisko Odwołującego odnośnie złożonych wyjaśnień ceny YOCAM:

Odnosząc się do poszczególnych kwestii objętych wezwaniem i stanowiska YOCAM w ich zakresie Odwołujący wskazuje:

Ad. 1. Błąd w kalkulacji robót elektrycznych Zgodnie z wezwaniem Zamawiającego:

Yocam wyjaśniając powyższą rozbieżność wskazał:

Yocam w tym zakresie wprost przyznaje się do popełnionej omyłki. Yocam w złożonych wyjaśnieniach ceny z dnia 23.05.2025r wprowadził w błąd Zamawiającego. Brak jest bowiem jak wynika z oświadczenia YOCAM jakiegokolwiek zysku na podwykonawcy. W tym zakresie Yocam wbrew twierdzeniu zawartym w wyjaśnieniach z dnia 23.05.2025 r., gdzie wskazuje zysk na podwykonawcy (którego ostatecznie brak) przyznaje się do złożenia oferty rażąco niskiej, bowiem nie wykazuje zysku oraz nie wykazuje kosztów ogólnych. Stanowisko wykonawcy brzmi infantylnie – treść wyjaśnień ceny jasno odnosi się do wyceny robót elektrycznych wykonawcy w relacji do wyceny podwykonawcy a nie ceny całkowitej oferty wykonawcy.

Ad. 2 Pominięte koszty pracy.

Zgodnie z wezwaniem Zamawiającego:

Yocam wyjaśniając powyższą rozbieżność wskazał:

YO C AMusiłuje w całkowicie sztuczny i niereacjonalny sposób zaprezentować nową kalkulację poprzez przypisanie kosztów pracowniczych do dwóch pozycji kosztorysowych.

Pierwotne wyjaśnienia ceny całkowicie pominęły koszty pracodawcy w kalkulacji ceny ofertowej. W złożonych wyjaśnieniach z dnia 23.05.br. YOCAMwyraźnie wyodrębnił te koszty w treści wyjaśnień, co jak zaznacza Infradrog całkowicie nie koreluje ze złożonym kosztorysem.

Wyjaśnienie złożone aktualnie przez YOCAM już na pierwszy rzut oka wskazuje, że jest dokonane w sposób całkowicie sztuczny.

Należy wyraźnie wskazać, że koszty pracownicze o których mowa w wezwaniu to koszty które nie są przypisywane do konkretnych pozycji kosztorysowych z prostej przyczyny – stawka roboczogodziny pracowników musi uwzględniać koszty obligatoryjne związane z zatrudnieniem – koszty te są kalkulowane w stawce a nie we wskazanych pozycjach kosztorysu ofertowego bowiem nie są przynależne do poszczególnych pozycji kosztorysowych. Według twierdzenia Wykonawcy, gdyby pozycje te ostatecznie nie zostały wykonane wynagrodzeni e wykonawcy nie uwzględniłoby kosztów wymaganych przepisami prawa.

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 20 grudnia 2021 r. w sprawie określenia metod i podstaw sporządzania kosztorysu inwestorskiego, obliczania planowanych kosztów prac projektowych oraz planowanych kosztów robót budowlanych określonych w programie funkcjonalno-użytkowym:

YOCAM w wycenie i złożonych pierwotnie wyjaśnieniach pominął całkowicie wskazane obligatoryjne koszty pracownicze a wezwany do wyjaśnień usiłuje je przyporządkować do konkretnej jednej pozycji kosztorysu i stąd próba ulokowania kosztów stawki robocizny w danych pozycjach.

Powyższe stanowi jednocześnie dowód, że wycena pozostałych pozycji kosztorysu nie uwzględniła kosztów pracowniczych.

Na tym etapie, na podstawie wyjaśnień YO C AMmożna wyliczyć ilość kosztów nie wliczonych pierwotnie do oferty: 8 pracowników ma dwa tygodnie urlopu zatem należy im się około połowy wynagrodzenia miesięcznego, czyli około 2800 x 8 to daje 22 400 zł.

Z kolei odpowiedź wskazująca, że odzież robocza, BHP i badania lekarskie są pokrywane z zysku jest całkowicie nieracjonalna. Mylenie kosztów i zysku jest wbrew zasadom ekonomii, a także wbrew wyjaśnieniom rażąco niskiej ceny, która to te dwa pojęcia całkowicie odróżnia. To są zatem kolejne koszty nie ujęte w ofercie Yocam.

Ad. 3. Materiały pomocnicze.

Zgodnie z wezwaniem Zamawiającego:

Yocam wyjaśniając powyższą kwestię wskazał:

W katalogu przy robotach budowlanych dotyczących budowy dróg mamy do czynienia z dużo większą ilością materiałów pomocniczych.

Do tego katalogu należy dodać cement, palety, materiały biurowe, materiały IT, wodę, prąd, paliwo do sprzętów drobnych.

Ponadto co istotne brak kompletnie korelacji z przedstawionym kosztorysem z wyjaśnień z dnia 23.05.2025 r. W tej wycenie brak jest miejsca na tą symboliczną kwotę materiałów pomocniczych, a co dopiero na zapewnienie prawidłowego wykonania zadania poprzez dokładne skalkulowanie kosztów. Ponadto kwota netto to lekko ponad 12 000 zł. Koszt zdecydowanie zaniżony.

Wezwany do wyjaśnień wykonawca wskazuje tymczasem taśmy/żyłki/paliki? a jednocześnie wskazuje, że ma to być „swoista rezerwa” na nieprzewidziane wydatki.

W ocenie Odwołującego wykonawca całkowicie zaniżył koszty materiałów dodatkowych których wartość w realiach sprawy to co najmniej 25 000 zł netto Ad 4. Koszty pośrednie Zgodnie z wezwaniem Zamawiającego:

Yocam wyjaśniając powyższą kwestię wskazał:

Wykonawca nie zauważył, że udzielając wyjaśnień co do kosztów prowadzenia działalności stwierdził, że koszty te dotyczy kosztów urlopów czy zwolnień lekarskich – tymczasem koszty te rzekomo miały już znaleźć się zgodnie z oświadczeniem wykonawcy w pozycjach numer 15 i 16 kosztorysu kanalizacji deszczowej (vide wyjaśnienia do pkt 2 powyżej) Tym razem dwa punkty wyjaśnień dalej wykonawcy już stwierdza, że te same koszty mają być ukryte w kosztach prowadzonej działalności.

Wykonawca manipuluje miejscami dekretacji kosztów, a jednocześnie wykazuje się całkowitą niewiedzą co do faktycznych kosztów prowadzonej działalności gospodarczej.

Jak wykazano w Pkt 2 same tylko koszty urlopów przewyższają koszty wykazane. Brak jest ponownie korelacji z kosztorysem z wyjaśnień z dnia 23.05.2025 r.

Ponadto koszt prowadzenia działalności gospodarczej to usługi księgowe, kadrowe, administracja, biuro, sprawozdania, deklaracje, koszty finansowe, czynsz, media, usługi doradcze, prawne, IT, sprzęt biurowy, szkolenia, ubezpieczenia. To tylko drobny katalog kosztów prowadzonej działalności, a nie koszty pracownicze, o których Yocam zapomniał w swojej ofercie i kalkulacji kosztów.

Ponadto Yocam uparcie w wyjaśnieniach podaje koszty brutto, a tymczasem przedsiębiorca nie stosuje cen brutto, ale netto. To również dowód na nieznajomość elementarnych zasad prowadzenia działalności gospodarczej.

Według raportu Deloitte dla Ministerstwa Gospodarki – koszty administracyjne w Polsce (SCM)koszty ogólnego zarządu dla małej firmy kształtują się na poziomie 10%. Nawet jeśli przyjąć, że w Yocam stanowią znacznie zaniżoną wartość 2% to stanowić to będzie w całej ofercie około 47 000 zł netto. To są koszty, których brakuje w ofercie Yocam.

Ad 5. Sposób kalkulacji kosztów kierownika budowy Zgodnie z wezwaniem Zamawiającego:

Yocam wyjaśniając powyższą kwestię wskazał:

W punkcie tym i kolejnych kilku wykonawca mając świadomość niedoszacowania i pominięcia kosztów usiłuje udowadniać, że prezes Spółki będzie wykonywał swoje prace pro bono. Nawet przy takim założeniu występują koszty spółki tj. koszty delegacji, koszty przewozu, koszty IT etc. Kosztów tych brakuje w ofercie.

Co do ilości godzin pracy kierownika budowy ilości jakie wskazuje wykonawca w wyjaśnieniach są w zasadniczy sposób zaniżone – jeśli wykonanie robót obejmuje 5 miesięcy oraz przygotowanie, rozliczenie i odbiór to brak co najmniej drugie tyle czyli 56 godzin.

Co do kwestii „wspomagania czynności kierownika budowy” należy wyraźnie wskazać, że wyjaśnienia dotyczyć miały kosztów osoby pełniącej funkcję na stanowisku kierownika budowy a nie osób „wspomagających”. Prezes Yocam

nie będzie pełnił funkcji kierownika budowy.